Ποιες Περιοχές Επανέρχονται στον Χάρτη των Διεθνών Κρίσεων;

Εισαγωγή

Τα τελευταία χρόνια, οι ένοπλες συγκρούσεις και οι πολιτικές κρίσεις έχουν επανέλθει στο επίκεντρο του διεθνούς συστήματος. Ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας το 2022, η κρίση μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς το 2023, αλλά και η αναζωπύρωση της έντασης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν έφεραν ξανά στο προσκήνιο μια γνώριμη συζήτηση γύρω από τα αίτια και τις συνέπειες τέτοιων γεγονότων.

Οι κρίσεις, βέβαια, δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Συνοδεύουν τις ανθρώπινες κοινωνίες ήδη από τα πρώτα στάδια της ιστορίας τους. Ωστόσο, κατά τον τελευταίο αιώνα, η μελέτη των διεθνών κρίσεων έχει στραφεί όλο και περισσότερο σε συγκεκριμένες χώρες, περιοχές και μορφές αντιπαράθεσης, με στόχο τον εντοπισμό ευρύτερων μοτίβων. Σε αυτό το πλαίσιο, η παρούσα ανάλυση εξετάζει τη γεωγραφική κατανομή των διεθνών κρίσεων στη μεταπολεμική περίοδο.

Μεθοδολογία

Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται στοιχεία από το International Crisis Behavior Project, μια χρήσιμη βάση δεδομένων για τη μελέτη των διεθνών κρίσεων. Η πιο πρόσφατη έκδοσή της καλύπτει την περίοδο από το 1918 έως το 2021 και περιλαμβάνει 512 διεθνείς κρίσεις, 1.131 δρώντες που συμμετείχαν σε αυτές και 1.000 διμερείς σχέσεις κρίσης [1].

Για τον εντοπισμό επαναλαμβανόμενων γεωγραφικών εστιών, η ανάλυση αξιοποιεί τις κατηγορίες παρατεταμένων συγκρούσεων (protracted conflicts) του International Crisis Behavior Project ως αρχικό πλαίσιο ταξινόμησης. Η εξέταση περιορίζεται στις διεθνείς κρίσεις που εκδηλώθηκαν μετά το 1945, δηλαδή κατά την περίοδο 1946–2021.

Οι επιμέρους κατηγορίες της βάσης δεν αντιστοιχούν πάντοτε σε διακριτές γεωγραφικές περιοχές. Για τον λόγο αυτό, όπου διαφορετικές κατηγορίες αφορούν τον ίδιο συνεκτικό γεωγραφικό χώρο, συνενώνονται σε μία ευρύτερη γεωγραφική ζώνη. Αντίθετα, κατηγορίες που μοιράζονται απλώς έναν κοινό κρατικό δρώντα, αλλά αφορούν διαφορετικές γεωγραφικές εστίες, διατηρούνται χωριστά.

Στον τελικό πίνακα περιλαμβάνονται μόνο οι γεωγραφικές ζώνες στις οποίες καταγράφονται τουλάχιστον πέντε διεθνείς κρίσεις κατά την εξεταζόμενη περίοδο. Το όριο αυτό χρησιμοποιείται ώστε η ανάλυση να επικεντρώνεται σε περιπτώσεις ουσιαστικής επανάληψης και όχι σε μεμονωμένα ή περιστασιακά επεισόδια.

Η προσέγγιση αυτή δεν επιχειρεί να αποτυπώσει τη συνολική ένταση ή τη σοβαρότητα κάθε σύγκρουσης. Στόχος της είναι πιο συγκεκριμένα να εξετάσει τη συχνότητα με την οποία ορισμένες γεωγραφικές ζώνες επανεμφανίζονται ως εστίες διεθνών κρίσεων στη μεταπολεμική περίοδο.

Η Γεωγραφία των Επαναλαμβανόμενων Κρίσεων

Η ομαδοποίηση των δεδομένων αναδεικνύει σημαντικές διαφορές στη συχνότητα με την οποία συγκεκριμένες γεωγραφικές ζώνες επανεμφανίζονται ως εστίες διεθνών κρίσεων. Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τις περιοχές στις οποίες καταγράφονται τουλάχιστον πέντε κρίσεις κατά την περίοδο 1946–2021.

Πίνακας 1. Επαναλαμβανόμενα μοτίβα κρίσεων μετά το 1945

Σημείωση: Οι αριθμοί αφορούν τις περιπτώσεις κρίσεων που συνδέονται στη βάση δεδομένων με καθεμία από τις ευρύτερες γεωγραφικές εστίες. Υπολογισμοί του συγγραφέα βάσει των δεδομένων του International Crisis Behavior Project.

Η μεγαλύτερη συγκέντρωση εμφανίζεται στον ευρύτερο χώρο του Ισραήλ και του Λεβάντε, όπου καταγράφονται 32 κρίσεις. Ακολουθεί η ζώνη της Ινδοκίνας και των σχέσεων Κίνας–Βιετνάμ με 25. Ιδιαίτερα υψηλή είναι επίσης η επανάληψη κρίσεων μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, καθώς και στον χώρο του Περσικού Κόλπου, γύρω από το Ιράκ, το Ιράν και το Κουβέιτ, με 17 κρίσεις αντίστοιχα. Στη συνέχεια εμφανίζεται η Κορεατική Χερσόνησος, με 16.

Το μοτίβο δεν περιορίζεται στην Ασία και τη Μέση Ανατολή. Στην Αφρική εντοπίζονται αρκετές επαναλαμβανόμενες εστίες, μεταξύ των οποίων το περιφερειακό μέτωπο γύρω από το Τσαντ με 13 κρίσεις, καθώς και η Αγκόλα, η Ροδεσία και η Δυτική Σαχάρα με 11 η καθεμία. Στην ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο, οι επαναλαμβανόμενες ελληνοτουρκικές κρίσεις γύρω από το Αιγαίο και την Κύπρο ανέρχονται σε οκτώ, αριθμός ίσος με εκείνον που καταγράφεται στην περίπτωση της Ταϊβάν.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η επανάληψη δεν αφορά πάντοτε μία μόνο μορφή αντιπαράθεσης. Σε ορισμένες περιοχές, όπως η Κορεατική Χερσόνησος, οι κρίσεις εκτείνονται από συμβατικές στρατιωτικές συγκρούσεις έως πυρηνικές αντιπαραθέσεις. Σε άλλες, όπως ο Περσικός Κόλπος ή ο Λεβάντες, διαφορετικές διμερείς και πολυμερείς συγκρούσεις εκδηλώνονται μέσα στο ίδιο ευρύτερο γεωγραφικό περιβάλλον. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η γεωγραφική προσέγγιση προσφέρει διαφορετική εικόνα από μια απλή καταμέτρηση των κρατών που εμφανίζονται συχνότερα στη βάση.

Συμπεράσματα

Η εικόνα που προκύπτει από τα δεδομένα είναι ότι οι διεθνείς κρίσεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στον χώρο. Αντίθετα, ορισμένες γεωγραφικές ζώνες επανεμφανίζονται ως εστίες κρίσης σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Από τον Λεβάντε και την Κορεατική Χερσόνησο μέχρι τις σχέσεις Ινδίας–Πακιστάν, τον Περσικό Κόλπο και την Ανατολική Μεσόγειο, η επανάληψη αυτή εκτείνεται σε αρκετές περιπτώσεις σε διάστημα πολλών δεκαετιών.

Τα δεδομένα από μόνα τους δεν εξηγούν γιατί συμβαίνει αυτό. Ωστόσο, οι περιπτώσεις που εμφανίζονται συχνότερα έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Πολλές συνδέονται με μακροχρόνιες εδαφικές διαφορές, αμφισβητούμενα σύνορα, ζητήματα κυριαρχίας ή ανταγωνισμούς ασφαλείας που δεν επιλύθηκαν οριστικά. Σε άλλες περιπτώσεις, η γεωγραφική θέση μιας περιοχής αυξάνει τη σημασία της και τη πιθανότητα σύνδεσής της με ευρύτερους περιφερειακούς ανταγωνισμούς.

Η επανάληψη μιας κρίσης δεν σημαίνει ότι κάθε νέο επεισόδιο αποτελεί απλή συνέχεια του προηγούμενου. Οι δρώντες, οι ισορροπίες ισχύος και το διεθνές περιβάλλον μπορούν να έχουν μεταβληθεί σημαντικά. Η σύγκρουση στην Κορεατική Χερσόνησο της δεκαετίας του 1950 δεν είναι ίδια με τις μεταγενέστερες πυρηνικές κρίσεις, όπως και οι ελληνοτουρκικές κρίσεις της δεκαετίας του 1960 δεν είναι ταυτόσημες με εκείνες που ακολούθησαν στο Αιγαίο. Ωστόσο, αυτό που παραμένει είναι η γεωγραφική συγκέντρωση της έντασης γύρω από ορισμένα άλυτα ή επαναλαμβανόμενα σημεία τριβής.

Υπό αυτή την έννοια, η γεωγραφία δεν αποτελεί από μόνη της αιτία των διεθνών κρίσεων, αλλά μπορεί να λειτουργεί ως ένα σχετικά σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι πολιτικές και εδαφικές αντιπαραθέσεις.. Κυβερνήσεις αλλάζουν, συμμαχίες αναδιαμορφώνονται και το διεθνές σύστημα εξελίσσεται, όμως ορισμένες διαφορές παραμένουν ενεργές.

Η μελέτη αυτών των επαναλαμβανόμενων εστιών έχει επομένως αξία όχι επειδή επιτρέπει να προβλεφθεί πού θα ξεσπάσει η επόμενη διεθνής κρίση, αλλά επειδή βοηθά να εντοπιστούν οι περιοχές όπου οι προϋποθέσεις για νέα ένταση έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα ανθεκτικές στον χρόνο. Η ιστορία των διεθνών κρίσεων δείχνει ότι σε ορισμένα σημεία του παγκόσμιου χάρτη, η αποκλιμάκωση μιας κρίσης δεν σημαίνει απαραίτητα και την επίλυση της διαφοράς που την προκάλεσε.